SOBA: Viidiyoon Pireezidaantiin Ameerikaa Doonaald Tiraamp Muummicha Ministeeraa Itiyoophiyaa Abiyyi Ahimad faarsan jedhu kun dhugaa miti.
Viidiyoon Facebook irratti maxxanfame, “Pireezidaantiin Yunaayitid Isteetis Doonaald Tiraamp Muummicha Ministeeraa Itiyoophiyaa (MM) Abiyyi Ahimad faarsan” jechuun dhiyaate kun kan jijjiirame SOBA dha.
Maxxansi Afaan Oromoo viidiyoo kana waliin walqabatee jiru akkana jedha: “Tiraamp haala kanaan hooggansa Ministira Muummee Dr. Abiyyi Ahimad faarsuudhaan ragaa baheera. Yeroo rakkinni dhufus namni hundi ni argan, Tiraamp dhugaa jiru Itiyoophiyaa irratti dubbateera.”
Viidiyoo kana keessatti, Tiraamp sagaleen akkana jedha: “Muummichi Ministeeraa Abiyyi hoogganaa Itiyoophiyaa kutannoo qabu fi dantaa biyyoolessaa Itiyoophiyaa irratti hin jilbeeffanne dha. Inni qabeenya uumamaa Itiyoophiyaa fayyadamuun jireenya uummataa fooyyessuuf hojii qabatamaa hojjechaa ture. Muummichi Ministeeraa Abiyyi Itiyoophiyaa fi ilmaan ishee ni beeka. Kanaafis, rakkoowwan dhugaa irratti hundaa’an hiikuuf tarkaanfii fudhataa jira. Inni sirna diinagdee gabaa irratti hundaa’e, haala ammaa Itiyoophiyaa keessa jirtu ilaalchisee ijaaruu fi Itiyoophiyaa ulfina ishee duraan qabdutti deebisuuf hojjechaa jira.”
Adoolessa 9, bara 2025, Itiyoophiyaan Hidha Haaromsaa Itiyoophiyaa Guddaa (GERD), pirojektii humna ibsaa bishaanii guddaa Afrikaa ta’e, kan qarshii doolaara biiliyoona 5 itti baafame eebbifatte. Hidhaan kun humna ibsaa miliyoonota Itiyoophiyaa fi naannawa biroo tajaajiluu danda’u abdachiiseera. Haa ta’u malee, ittifayyadama bishaan Abbayyaa irratti Masrii fi Sudaan waliin waldhabdee cimaa uumeera.
Haa ta’u malee, bu’aan Google Reverse image iskiriinii viidiyoo kana irraa fudhatame irratti gaggeeffame akka agarsiisutti, suuraan kun kan Tiraamp ibsa gaazexeessitootaaf Adoolessa 16, bara 2020 kennaniin ta’e mirkaneessa.
Viidiyoon jalqabaa kun mata duree “9/16/20: Pireezidaant Tiraamp Yaa’ii Oduu Gaggeessan” jedhuun, Adoolessa 16, bara 2020 irratti chaanaalii YouTube Trump White House Archived irratti maxxanfamee ture. Viidiyoon kun Fulbaana 2020 irrattiis chaanaalii YouTube kana irra deebi’ee maxxanfamee ture. Gamaaggamni viidiyoo dhugaa kanaa immoo waa’ee Itiyoophiyaa yookaan Muummicha Ministeeraa Abiyyi hin kaafamne akka ta’e agarsiisa.
Dabalataanis, PesaCheck viidiyoo fi sagalee lama, meeshaalee AI sakatta’an Attestiv Video fi Resemble AI jedhaman irratti qorate, sagaleen viidiyoo san keessatti dhaga’amu kan AI’n uumame akka ta’e argameera. Qorannoon suuraa immoo amala AI’n uumame agarsiiseera, fakkeenyaaf jechoota fuulaa fi sochii qaamaa kan uumama hin taane fakkaatan.
Haaluma walfakkaatuun, himannaa kana deeggaru gabaasni miidiyaa tokko illee hin jiru.
PesaCheck viidiyoo Facebook irratti maxxanfame, kan Pireezidaantiin Yunaayitid Isteetis Doonaald Tiraamp Muummicha Ministeeraa Itiyoophiyaa Abiyyi Ahimad faarsuun agarsiisa jedhame qoratee, viidiyoon sun kan SOBA ta’uu mirkaneesseera.
Maxxansi kun qaama hojii dhugaa baasuu PesaCheck itti fufiinsaan hojjechaa jiruu tahee, maxxansaalee Facebook fi miidiyaalee hawaasaa kan biroo odeeffannoo sobaa qabaachuutiin adda baafaman sakatta’a.
Facebook fi platfoormii midiyaalee hawaasaa biroo wajjin michoomina uumuudhaan, dhaabbileen dhugaa-baastuu qaama sadaffaa irratti hojjetan akka PesaCheck, hawaasni dhugaa fi soba akka adda baasuuf gargaaru. Kana kan hojjennu hawaasni maxxansa miidiyaa hawaasaa irratti dhiyaatan ilaachisee haala uumame gad fageenyaan akka hubatu gochuudhaan.
Facebook irratti maxxansa odeeffannoo sobaa qabu argitanii beektuu? Kunoo haala kanaan gabaasuu ni danddeessu. Akkaataa itti PesaCheck hojii dhugaa-baasuu hojjetu ilaalchisee odeeffannoon dabalataa kunoo ti.
Sakatta’iinsi dhugaa kun kan barreeffame nama dhugaa sakatta’aa Pesacheck kan Itoophiyaa kessa jiruu (maqaan sababa nageegnaaf jecha dhokfame) yoo ta’u, gulaalaa koppii Olaanaa PesaCheck Meerii Mutiisiyaa.
Barreeffamni kun akka maxxanfamuuf gulaaltuu olaanaa koppii itti aanaa PesaCheck Isteefen Indigwaatiin raggaasifameera.
PesaCheck Baha Afriikaa keessatti dhabbata dhugaa-baastuu faayinaansii hawaasaa isa eegalaa ti. Dhaabbatichi Kaateeriinii Gicheeruu fi Jastiin Arenestaa’intiin hundeeffamee, dhaabbata civik teknoolojii Afriikaa isa guddaa, Code of Africa qindeeffame. Hawaasni lakkofsoota addunyaa irratti dhibbaa fidan ilaalchisee dhugaa fi soba adda baasee akka hubatuuf hojjeta. Keessattiyyuu dhimmoota faayinaansii hawaasaa kanneen dhiyessii mootummootni misooma itti fufiinsa qabu (Sustainable Development Goal) kan akka eegumsa fayyaa, misooma baadiyyaa fi dhiyeessii bishaan qulqulluu ilaachisee raawwatan irratti xiyyeeffata. Akkasumas PesaCheck sirrummaa gabaasa miidiyaas ni qorata. Odeeffannoo dabalataa argachuuf pesacheck.org ilaalaa.
PesaCheck abuura Code of Africa, karaa innovateAFRICA fund dhiyaate ta’ee, deggersa Deutsche Welle Akademietiin, michoomina qindoomina miidiyaalee Afriikaafi dhaabbilee qorqortuu mirga civikiiti.